- Katılım
- 27 Aralık 2008
- Mesajlar
- 432,578
- Reaksiyon puanı
- 0
- Puanları
- 0
Eski dönemlerde verilen gösterişli davet ve eğlentilerin
öyküsünü tarih kitaplarında okuyoruz: Kral saraylarının muhteşem dekoru, muazzam
salonlarda şatafatlı giyimleriyle boy gösteren senyörler, operada suareler,
balolar, şölenler... Bu zengin dünya nasıl aydınlatılmaktaydı, diye kendi
kendimize sık sık sormuşuzdur. Geriye doğru işleyen bir zaman makinesi
olsa da sözgelişi üç yüzyıl öncesine, XIV. Louis zamanına gidebilsek, şimdi bize
gülünç gelen görünümlerle karşılaşırız: Versay sarayının Aynalı Galeri'sinde
orada burada yanan pis kokulu isli mumların titrek ışığı altında davetlilerin
gölgeleri hayaletler gibi kımıldar dururdu... Mumlar, Devrim öncesi
yıllarına kadar pahalı ve en ileri ışıklandırma aracı olarak kullanılmıştı.
Balmumundan yapılanı halkın asla uzanamayacağı büyük bir lükstü. Yağ lambasıysa
çok az sayıda kimseler dışında kullanılmaz olmuştu. Sokakların
aydınlatılmasına ilk defa 1667'de Paris'te başlandı ve içinde mumlar yanan
lambalar kullanıldı. 1769'da bütün şehirde bu lambaların sayısı 3.500 idi ve bu
göster? karşısında dünya parmak ısırdı. Bununla birlikte, 1780'de
İsviçreli asıllı bir Fransız, Argand (1750-1803) ışık gücünün, bir hava akımı
yaratılarak artırılması durumunda yağ lambasının geleceğin aydınlanma aracı
olabileceğini düşündü ve deneyler yapmaya koyuldu. Fitilli bütünüyle yağ kabının
içinde bırakacağına, hafifçe dışarı çekti ve ekseni çevresinde hava akımının
dolaşabilmesi için silindir biçimine soktu. Alev halka biçimini aldı ve lamba
Argand'ın umduğu gibi daha güçlü bir ışık vermeye başladı. Ne yazık ki,
mucit, Etienne de Montgolfier'in de yakın dostu olduğu halde Fransız halkının
ilgisini çekemedi. Tek ilgi gösteren kişi yararlı her yenilikten yana olan ve
adından çok söz ettiğimiz İngiliz Boulton oldu. Ancak Argant'ın lambasının
noksanları vardı; sözgelişi, baca görevi yapacak camı yoktu. Bu camı
bulanın Quinquet adında bir Fransız eczacısı olduğu sanılıyor. Yeni
ışıklandırmanın halka tanıtılması 27 Nisan 1874'te Paris'in ünlü tiyatrosu
Comedie Français'de, Figaro'nun Düğününün ilk temsilinde yapıldı. Çabuk
yaygınlaşarak 1860'da petrol lambalarına da uygulandı ve havagazının
benimsendiği tarihe kadar bütün dünyada kullanıldı.Argand'ın
İngiltere'de, bu işi Boulton'a bırakması üzerine Birmingham'daki fabrikalar
harıl harıl Argand lambası imal etmeye başladılar. Boulton'un fabrikaları
durmadan gelişerek dünyanın en büyük tesisi durumuna gelmişti. Bütün ülkelerde
ve İngiltere'nin bütün kontluklarında temsilcileri bulunmaktaydı.
Cornouailles'daki temsilci, William Murdöck (1754-1839) adlı bir mühendisti. O
güne kadar birçok yararlı icatları olmuştu. 1780'de Murdöck, Boulton'u bir
ziyareti sırasında, ona çocukluğunda yapmış olduğu bazı deneylerden söz etti:
Doğduğu İskoçya'nın kömür bölgesi Ayr'de kömür yakar, arıtır, dumanını
toplamakla vakit geçirirmiş. Bu defa patronunun desteğiyle aynı deneyleri
tekrarlamaya koyuldu. Bu sabırlı kişinin çalışmalarının ayrıntıları
hakkında bilgi sahibi değiliz. Fransız Lebon'unkinin aynısı olsa gerekti:
Kuşkusuz bu dumanı topladıktan sonra arıtmak için sudan geçirmiş ve çıkan gazı
yakmış, alevinin beyaz, parlak bir ışık verdiğini gözlemlemişti. Bu
yanargaz bir yenilik değildi. İngiliz Shirley 1667' de, Clayton 1739'da ve
Dixon 1760'da buna dikkati çekmişlerdi. Hatta 1783'te Belçikalı Minkeleers,
Louvain Üniversitesinin kitaplığını ve 1787'de Murdock'un vatandaşı Dundonald
Kontu Culross, manastırının holünü bununla aydınlatmıştı. Ama Murdöck eserini,
bu yarınsız girişimlere hiç benzemeyen bir inatla sürdürdü. 1792'de
ışıklandırmayı önce evinde kurdu ve pis kokuları gidermek için karmaşık arıtma
işlerine girişti. Bu uzun çalışmalarının sonucunu ancak 1801'de
alabildi. Ancak, bu yıllarda yalnız bununla uğraşmamıştı. Boulton ve Watt işten
çekilmişler ve sorumluluğun bir kısmını aktarmak üzere onu çağırmışlardı.
Murdöck işlerine öylesine dalmıştı ki, PhiKppe Lebon adlı bir Fransızın,
havagazını keşfetmiş olduğunu ve Paris'te genel yerleri aydınlatmaya
hazırlandığı söylentileri kulağına gelmemiş olsaydı eski araştırmalarını befki
de unutup gidecekti. .Bunun üzerine işe koyuldu. 1803'te Boulton fabrikalarını
ve 1805'te Manchester'deki Philips ve Lee fabrikalarını aydınlattı.
Murdöck 1780'de, Cornouailles'da deneylerine başladığı zaman Lebon henüz
11 yaşında idi. 1792'de, yani İskoçyalı, evini havagazıyla aydınlatmaya
başladığı sıralardaysa, Lebon Angouleme'de mühendislik yapmaktaydı. Doğduğu
şehirde yaşadığı bu kısa dönemde ani bir esinlenmeyle araştırmalara başladı.
Talaş almış, bunu bir tüpün içinde yakmış, tüpün ağzına da ıslak bir bez
bağlamış, bezden süzülen gazın yandığını ve keskin bir aydınlık verdiğini
gözlemlemişti. Temel bulgu bu olmakta birlikte işi geliştirmek ve
yararlanılabilir bir duruma getirebilmek için çok çalışması gerekecekti.
Lebon, ısınma ya da aydınlanmada, yanar maddelerden daha elverişli bir
şekilde yararlanma ve bu maddelerden çeşitli ürünler elde etme konusundaki
yöntemlerinin beratını ancak 1799'da alabildi. Bu yöntemler, önce odunu ısıtma
ve damıtma yoluyla katranını çıkarmak, sonra elde edilen gazı su dolu bir kabın
içinden geçirmekti. Gaz, suyun içinde arınıyor ve Lebon'un verdiği adla,
thermolampe (ısı lambası) denen lambalarda yanıyordu. Ne var ki,
arıtma işlemi her halde tam olmamıştı; çünkü Paris'te yerleştiği evin
çevresindeki komşular mahalleyi pis kokular sardı diye gürültüler koparttılar.
Bunlara tabii mum ve Argand lambası yapımcılarınınki de eklenmeye başladı. Lebon
boyun büküp evden taşınmak zorunda kaldı. Dominique sokağındaki Seignelay
konağını kiraladı ve bütün Paris'i bir gösteriye davet etti. Sonuç bir zafer
oldu. Burada halka yalnız küçük çapta bir gazhane değil, aynı zamanda bir deney
laboratuvarı da göstermiş; evi ve bahçeyi, gazı yakan lambalarla ışıl ışıl
aydınlatmıştı.Bununla birlikte partiyi kazanmış sayılmazdı. Çünkü gazın
kokusu çekilir gibi değildi. Deneyleri sürdürecek parası da kalmamıştı. Üstelik
taşkömürü yerine odun gibi bir maddeden hareket etmiş olan Lebon, çıkmaza
girmişti. Gelecek Murdock'un yöntemindeydi. İşin bir gün tatsızlığa varacağını
anlayan mucit, çaresiz Normandiya'ya gitti ve gazhanesini Rouen'de kurdu. Orada
kendisini İngilizler. Almanlar, Ruslar ve daha başkaları ziyarete geliyor,
yöntemini öğrenip evlerinde uygulamaktan çekinmiyorlardı. Her ne
hikmetse, havagazının iki muciti de icatlarından bir yarar sağlayamadılar. Hemen
hemen iflâs durumuna gelen ve mühendislikten aldığı maaşla geçinmekte olan
Lebon, Napolyon'un taç giyme töreninde bulunmaya Paris'e gittiği 2 Aralık 1804
gecesi Champs-EIysee'de öldürüldü. Murdock ise 1839'a kadar yaşadı ve başka
icatları oldu. 1805'te Veierendeel'in deyimiyle yarı bilgin, yarı
şarlatan bir Alman Londra'ya geldi. Adı Winzler olan bu Kişi Avrupa'nın belli
başlı şehirlerinde havagazının çığırtkanlığını yapıyordu. Kamusal bir gösteri
yapma izni alarak Carlton Hous Gardens'in duvarlarından birinin üstüne bir
havagazı feneri yerleştirdi. Sonra bir gaz şirketi kurdu ve Londra sokaklarını
aydınlatma işini üstlendi. Ama işler kolay yürümüyordu: Halk yangından
ve zehirlenmekten korkuyor, öte yandan Walter Scott dumanla aydınlanmayı uman ve
ışığı borularla taşımayı kuranların aklına şaşıyordu. 1814'te bütün bunlara
rağmen havagazı, Londra sokaklarını aydınlatmaya başladı; 1817'de Amerika'da,
daha sonra da Paris'te ilk gaz lambaları yandı. Paris'te, Philippe
Lebon'un dul eşi, kocasının yarıda kalan görevini üstüne alarak 1811'de bir
gazhane kurdu. XVIII. Louis ve kendisinden başka hiç kimsenin bu yeni aydınlanma
şekline güvenleri yoktu. 1817'de ilk denemenin yapılması kralın ısrarları
sayesinde mümkün oldu ve gaz fenerleri ancak 1829'da Paris'i aydınlatmaya
başladı. Fakat, yağ lambaları ancak 25 yıl sonra tam anlamıyla söndü.
Siyaset, Bilim Ve Tarih Bilinci (Doğan Özlem )The Benefits Of TreesEnerji TasarrufuAlternatif Ucuz Enerji KaynaklarıErozyonun Tanımı Ve ÇeşitleriDünyamızın HareketleriDoğalgazDeve KuşlarıTeknolojik CellatlarımızKüresel IsınmaÇimento İşkolu Ve SorunlarıAtmosferin Başlıca Gaz KirleticileriNükleer EnerjiYapay KristallerHyrogen Fuel The Fuel Of FutureKentiçi Ulaşımı Ve Çevre SorunlarıPrcı HakkındaÇevre Kirliliği Ve SonuçlarıSivil SavunmaUluslararası Hukuk Ve Çevre
öyküsünü tarih kitaplarında okuyoruz: Kral saraylarının muhteşem dekoru, muazzam
salonlarda şatafatlı giyimleriyle boy gösteren senyörler, operada suareler,
balolar, şölenler... Bu zengin dünya nasıl aydınlatılmaktaydı, diye kendi
kendimize sık sık sormuşuzdur. Geriye doğru işleyen bir zaman makinesi
olsa da sözgelişi üç yüzyıl öncesine, XIV. Louis zamanına gidebilsek, şimdi bize
gülünç gelen görünümlerle karşılaşırız: Versay sarayının Aynalı Galeri'sinde
orada burada yanan pis kokulu isli mumların titrek ışığı altında davetlilerin
gölgeleri hayaletler gibi kımıldar dururdu... Mumlar, Devrim öncesi
yıllarına kadar pahalı ve en ileri ışıklandırma aracı olarak kullanılmıştı.
Balmumundan yapılanı halkın asla uzanamayacağı büyük bir lükstü. Yağ lambasıysa
çok az sayıda kimseler dışında kullanılmaz olmuştu. Sokakların
aydınlatılmasına ilk defa 1667'de Paris'te başlandı ve içinde mumlar yanan
lambalar kullanıldı. 1769'da bütün şehirde bu lambaların sayısı 3.500 idi ve bu
göster? karşısında dünya parmak ısırdı. Bununla birlikte, 1780'de
İsviçreli asıllı bir Fransız, Argand (1750-1803) ışık gücünün, bir hava akımı
yaratılarak artırılması durumunda yağ lambasının geleceğin aydınlanma aracı
olabileceğini düşündü ve deneyler yapmaya koyuldu. Fitilli bütünüyle yağ kabının
içinde bırakacağına, hafifçe dışarı çekti ve ekseni çevresinde hava akımının
dolaşabilmesi için silindir biçimine soktu. Alev halka biçimini aldı ve lamba
Argand'ın umduğu gibi daha güçlü bir ışık vermeye başladı. Ne yazık ki,
mucit, Etienne de Montgolfier'in de yakın dostu olduğu halde Fransız halkının
ilgisini çekemedi. Tek ilgi gösteren kişi yararlı her yenilikten yana olan ve
adından çok söz ettiğimiz İngiliz Boulton oldu. Ancak Argant'ın lambasının
noksanları vardı; sözgelişi, baca görevi yapacak camı yoktu. Bu camı
bulanın Quinquet adında bir Fransız eczacısı olduğu sanılıyor. Yeni
ışıklandırmanın halka tanıtılması 27 Nisan 1874'te Paris'in ünlü tiyatrosu
Comedie Français'de, Figaro'nun Düğününün ilk temsilinde yapıldı. Çabuk
yaygınlaşarak 1860'da petrol lambalarına da uygulandı ve havagazının
benimsendiği tarihe kadar bütün dünyada kullanıldı.Argand'ın
İngiltere'de, bu işi Boulton'a bırakması üzerine Birmingham'daki fabrikalar
harıl harıl Argand lambası imal etmeye başladılar. Boulton'un fabrikaları
durmadan gelişerek dünyanın en büyük tesisi durumuna gelmişti. Bütün ülkelerde
ve İngiltere'nin bütün kontluklarında temsilcileri bulunmaktaydı.
Cornouailles'daki temsilci, William Murdöck (1754-1839) adlı bir mühendisti. O
güne kadar birçok yararlı icatları olmuştu. 1780'de Murdöck, Boulton'u bir
ziyareti sırasında, ona çocukluğunda yapmış olduğu bazı deneylerden söz etti:
Doğduğu İskoçya'nın kömür bölgesi Ayr'de kömür yakar, arıtır, dumanını
toplamakla vakit geçirirmiş. Bu defa patronunun desteğiyle aynı deneyleri
tekrarlamaya koyuldu. Bu sabırlı kişinin çalışmalarının ayrıntıları
hakkında bilgi sahibi değiliz. Fransız Lebon'unkinin aynısı olsa gerekti:
Kuşkusuz bu dumanı topladıktan sonra arıtmak için sudan geçirmiş ve çıkan gazı
yakmış, alevinin beyaz, parlak bir ışık verdiğini gözlemlemişti. Bu
yanargaz bir yenilik değildi. İngiliz Shirley 1667' de, Clayton 1739'da ve
Dixon 1760'da buna dikkati çekmişlerdi. Hatta 1783'te Belçikalı Minkeleers,
Louvain Üniversitesinin kitaplığını ve 1787'de Murdock'un vatandaşı Dundonald
Kontu Culross, manastırının holünü bununla aydınlatmıştı. Ama Murdöck eserini,
bu yarınsız girişimlere hiç benzemeyen bir inatla sürdürdü. 1792'de
ışıklandırmayı önce evinde kurdu ve pis kokuları gidermek için karmaşık arıtma
işlerine girişti. Bu uzun çalışmalarının sonucunu ancak 1801'de
alabildi. Ancak, bu yıllarda yalnız bununla uğraşmamıştı. Boulton ve Watt işten
çekilmişler ve sorumluluğun bir kısmını aktarmak üzere onu çağırmışlardı.
Murdöck işlerine öylesine dalmıştı ki, PhiKppe Lebon adlı bir Fransızın,
havagazını keşfetmiş olduğunu ve Paris'te genel yerleri aydınlatmaya
hazırlandığı söylentileri kulağına gelmemiş olsaydı eski araştırmalarını befki
de unutup gidecekti. .Bunun üzerine işe koyuldu. 1803'te Boulton fabrikalarını
ve 1805'te Manchester'deki Philips ve Lee fabrikalarını aydınlattı.
Murdöck 1780'de, Cornouailles'da deneylerine başladığı zaman Lebon henüz
11 yaşında idi. 1792'de, yani İskoçyalı, evini havagazıyla aydınlatmaya
başladığı sıralardaysa, Lebon Angouleme'de mühendislik yapmaktaydı. Doğduğu
şehirde yaşadığı bu kısa dönemde ani bir esinlenmeyle araştırmalara başladı.
Talaş almış, bunu bir tüpün içinde yakmış, tüpün ağzına da ıslak bir bez
bağlamış, bezden süzülen gazın yandığını ve keskin bir aydınlık verdiğini
gözlemlemişti. Temel bulgu bu olmakta birlikte işi geliştirmek ve
yararlanılabilir bir duruma getirebilmek için çok çalışması gerekecekti.
Lebon, ısınma ya da aydınlanmada, yanar maddelerden daha elverişli bir
şekilde yararlanma ve bu maddelerden çeşitli ürünler elde etme konusundaki
yöntemlerinin beratını ancak 1799'da alabildi. Bu yöntemler, önce odunu ısıtma
ve damıtma yoluyla katranını çıkarmak, sonra elde edilen gazı su dolu bir kabın
içinden geçirmekti. Gaz, suyun içinde arınıyor ve Lebon'un verdiği adla,
thermolampe (ısı lambası) denen lambalarda yanıyordu. Ne var ki,
arıtma işlemi her halde tam olmamıştı; çünkü Paris'te yerleştiği evin
çevresindeki komşular mahalleyi pis kokular sardı diye gürültüler koparttılar.
Bunlara tabii mum ve Argand lambası yapımcılarınınki de eklenmeye başladı. Lebon
boyun büküp evden taşınmak zorunda kaldı. Dominique sokağındaki Seignelay
konağını kiraladı ve bütün Paris'i bir gösteriye davet etti. Sonuç bir zafer
oldu. Burada halka yalnız küçük çapta bir gazhane değil, aynı zamanda bir deney
laboratuvarı da göstermiş; evi ve bahçeyi, gazı yakan lambalarla ışıl ışıl
aydınlatmıştı.Bununla birlikte partiyi kazanmış sayılmazdı. Çünkü gazın
kokusu çekilir gibi değildi. Deneyleri sürdürecek parası da kalmamıştı. Üstelik
taşkömürü yerine odun gibi bir maddeden hareket etmiş olan Lebon, çıkmaza
girmişti. Gelecek Murdock'un yöntemindeydi. İşin bir gün tatsızlığa varacağını
anlayan mucit, çaresiz Normandiya'ya gitti ve gazhanesini Rouen'de kurdu. Orada
kendisini İngilizler. Almanlar, Ruslar ve daha başkaları ziyarete geliyor,
yöntemini öğrenip evlerinde uygulamaktan çekinmiyorlardı. Her ne
hikmetse, havagazının iki muciti de icatlarından bir yarar sağlayamadılar. Hemen
hemen iflâs durumuna gelen ve mühendislikten aldığı maaşla geçinmekte olan
Lebon, Napolyon'un taç giyme töreninde bulunmaya Paris'e gittiği 2 Aralık 1804
gecesi Champs-EIysee'de öldürüldü. Murdock ise 1839'a kadar yaşadı ve başka
icatları oldu. 1805'te Veierendeel'in deyimiyle yarı bilgin, yarı
şarlatan bir Alman Londra'ya geldi. Adı Winzler olan bu Kişi Avrupa'nın belli
başlı şehirlerinde havagazının çığırtkanlığını yapıyordu. Kamusal bir gösteri
yapma izni alarak Carlton Hous Gardens'in duvarlarından birinin üstüne bir
havagazı feneri yerleştirdi. Sonra bir gaz şirketi kurdu ve Londra sokaklarını
aydınlatma işini üstlendi. Ama işler kolay yürümüyordu: Halk yangından
ve zehirlenmekten korkuyor, öte yandan Walter Scott dumanla aydınlanmayı uman ve
ışığı borularla taşımayı kuranların aklına şaşıyordu. 1814'te bütün bunlara
rağmen havagazı, Londra sokaklarını aydınlatmaya başladı; 1817'de Amerika'da,
daha sonra da Paris'te ilk gaz lambaları yandı. Paris'te, Philippe
Lebon'un dul eşi, kocasının yarıda kalan görevini üstüne alarak 1811'de bir
gazhane kurdu. XVIII. Louis ve kendisinden başka hiç kimsenin bu yeni aydınlanma
şekline güvenleri yoktu. 1817'de ilk denemenin yapılması kralın ısrarları
sayesinde mümkün oldu ve gaz fenerleri ancak 1829'da Paris'i aydınlatmaya
başladı. Fakat, yağ lambaları ancak 25 yıl sonra tam anlamıyla söndü.
Siyaset, Bilim Ve Tarih Bilinci (Doğan Özlem )The Benefits Of TreesEnerji TasarrufuAlternatif Ucuz Enerji KaynaklarıErozyonun Tanımı Ve ÇeşitleriDünyamızın HareketleriDoğalgazDeve KuşlarıTeknolojik CellatlarımızKüresel IsınmaÇimento İşkolu Ve SorunlarıAtmosferin Başlıca Gaz KirleticileriNükleer EnerjiYapay KristallerHyrogen Fuel The Fuel Of FutureKentiçi Ulaşımı Ve Çevre SorunlarıPrcı HakkındaÇevre Kirliliği Ve SonuçlarıSivil SavunmaUluslararası Hukuk Ve Çevre